Köpekler için en ideal sağlıklı tasma; köpeğin ırkı, kilosu, boyun yapısı, solunum kapasitesi ve davranışsal özellikleri dikkate alınarak seçilen, dolaşım ve solunum sistemine baskı yapmayan, boyun veya göğüs anatomisini destekleyen ergonomik ekipmandır. Köpeğin rahatı yaşam kalitesini de etkileyeceğinden bu hususta özenle seçim yapmanız en doğrusu olacaktır. Doğru tasma seçimi; yürüyüş sırasında köpeğin servikal omurlarına, trakeaya (soluk borusu) ve iç organlarına binen yükü minimize ederek olası fiziksel travmaların ve orantısız güç dağılımlarının önüne geçer. Daha sağlıklı bir yürüyüş ve konforlu kullanım için bu noktalara dikkat ederek köpeğiniz için en ideal sağlıklı tasmayı tercih edebilirsiniz.
Açık alan aktivitelerinde ve günlük gezintilerde güvenlik kadar biyomekanik uyum da büyük bir gerekliliktir. Yanlış tasma kullanımı; trakea kollapsı (soluk borusu çökmesi), boyun fıtığı, göz içi basınç artışı (glokom riski) ve yumuşak doku zedelenmeleri gibi pek çok ortopedik ve nörolojik rahatsızlığa davetiye çıkarabilir. Köpeğin kaliteli yaşam standartını devam ettirmek için tasmada özenli seçim yapmak iyi olacaktır. Veteriner hekimlikte koruyucu ekipman yönetimi kapsamında değerlendirilen tasma seçimi, sadece bir kontrol aracı değil, köpeğin yaşam kalitesini ve yürüyüş dinamiğini doğrudan belirleyen biyolojik bir güvenlik unsurudur. Bu yüzden seçiminde özenli davranmak esastır.
Köpeklerde Doğru Tasma Seçiminin Anatomik ve Sağlık Açısından Önemi
Köpeğiniz için tasma tercihi yaparken estetik kaygılardan ziyade anatomik güvenlik faktörlerini ön planda tutmanız gerekir. En iyi şekilde kavrayış ve tutuş sağlayabileceğiniz tasmaları tercih etmek doğru karar olacaktır. Köpeklerin durmak bilmeyen enerjilerine uygun olarak sürekli çekeceğiniz tasma boyun bölgesinde kalıcı hasara neden olabilir. Köpeğin boyun ve göğüs anatomisi, ani çekme hareketlerinde veya kronik tasmaya asılma durumlarında yüksek miktarda fiziksel strese maruz kalır. Bu yüzden onu agresifleştirmeyecek şekilde çekebileceğiniz ergonomik tasma tercih etmelisiniz.
Tasma tarafından boyun bölgesine uygulanan doğrudan basınç, boyundan geçen ana damarların (juguler ven) sıkışmasına ve kafa içi basıncın aniden yükselmesine sebep olabilir. Bu ihtimaller köpek sahibi bireylerin sorumluluk alması gereken detaylardır.
Aşağıda köpekler için en ideal tasma seçiminin fizyolojik ve anatomik açıdan zorunlu kılan temel biyolojik sebepler listelenmiştir:
- Trakea ve Solunum Yolu Sağlığının Korunması: Özellikle küçük ırk ve brakisefalik (basık burunlu) köpeklerde boyun tasmasının yarattığı lokal baskı, soluk borusunun kıkırdak halkalarında deformasyona ve trakea kollapsına yol açar.
- Servikal Omurga ve Fıtık Riskini Önleme: Ani çekme ve silkme hareketleri, köpeğin boyun omurları (C1-C7) üzerindeki disklerin yer değiştirmesine ve kronik fıtık lezyonlarına zemin hazırlar.
- Göz İçi Basınç Değişimlerinin Önlenmesi: Boyuna yapılan sert baskılar venöz dönüşü engelleyerek intraoküler (göz içi) basıncı artırır. Bu durum özellikle glokom yatkınlığı olan ırklarda ciddi risk oluşturur.
- Omuz ve İskelet Sisteminde Hareket Özgürlüğü: Göğüs tasmalarında yanlış kesim kullanımı, kürek kemiklerinin (scapula) doğal salınımını engelleyerek uzun vadede yürüyüş bozukluklarına ve eklem aşınmalarına neden olur.
Köpekler İçin Tasma Çeşitleri ve Özellikleri
Piyasada farklı kullanım amaçlarına ve biyomekanik tasarımlara sahip çok sayıda tasma modeli bulunmaktadır. Bütün tasma çeşitleri içerisinde en ideal olanı bulmak önemlidir. Her tasma tipinin kullanım alanı, kontrol kapasitesi ve anatomik etkileri birbirinden oldukça farklıdır. Bu hususlara dikakt ederek tasma seçimi yapabilirsiniz.
Köpeğinizin yaşına, karakterine, eğitim seviyesine ve mevcut sağlık durumuna uygun olan doğru tasma türünü seçmek hayati bir adımdır. Ayrıca doğru şekilde kontrol edebileceğiniz tasmaları da seçmeniz gerekir. Birçok kritere göre tasma seçimi yapabilirsiniz.
Aşağıda köpek tasmalarının türleri ve bunların fonksiyonel nitelikleri detaylandırılmıştır:
Boyun Tasmaları (Klasik ve Ayarlanabilir)
Deri, naylon veya kumaş materyallerden üretilen, doğrudan köpeğin boyun çevresine takılan standart ekipmandır. Fonksiyonu çok fazla yoktur ve kullanımı da kolaydır. Tasma eğitimi almış, yürüyüş esnasında çekiştirmeyen ve solunum problemi bulunmayan yetişkin köpekler için günlük kimlik taşıyıcı olarak oldukça uygundur. Bu hususlarda uyum sağlıyorsa köpeğiniz için bu tasma çeşidini tercih edebilirsiniz.
Göğüs Tasmaları (Ergonomik Y ve H Tipi)
Köpeğin boyun bölgesini tamamen serbest bırakarak çekiş kuvvetini göğüs kafesi, göğüs kemiği (sternum) ve omuz yapısına eşit şekilde dağıtan tasmadır. En rahat ve sağlıklı olan tasma çeşitlerinden biridir diyebiliriz. Özellikl vücuttan çekiş sağlaması oldukça konforludur. Köpekte herhangi bir travma oluşma olasılığı oldukça azdır. Özellikle yavru, brakisefalik ve çekiştirme eğilimi olan köpeklerde ilk tercih edilmesi gereken ergonomik modeldir.
Eğitim Tasmaları (Önden Bağlantılı ve Martingale)
Önden göğüs bağlantılı tasmalar, köpek çektiğinde vücut aksını otomatik olarak sahibine doğru yönlendirerek çekme davranışını mekanik olarak engeller. Henüz eğitimi tamamlanmamış köpeklerde tercih edilen bir modeldir. Oldukça güvenlikli ve köpeği rahatsız etmeyen bir tasma çeşididir. Martingale (yarı boğma) tasmalar ise dar kafalı ırkların (Grahound, Whippet) tasmadan kafalarını çıkarmasını önlemek amacıyla tasarlanmış güvenli kontrol tasmalarıdır.
Köpek Tasma Türlerinin Karşılaştırmalı Analizi
Köpeğiniz için tasma tercih ederken oldukça araştırma yaparak sizin için en uygun tasma çeşidini bulmanız önemlidir. Bunun İçin birçok tasma çeşidini karşılaştırma yapmanız da iyi olacaktır. Böylece hangi modelin daha ideal olduğunu kavrayabilirsiniz. Farklı tasma tiplerinin basınç dağılımı, kontrol seviyesi, güvenlik derecesi ve sağlık riskleri yönünden doğru değerlendirilmesi gerekir. Hangi tasmayı seçeceğiniz konusunda net bir karar vermek adına bu kriterlerin karşılaştırılması büyük kolaylık sağlar.
Aşağıdaki tabloda köpeklerde kullanılan temel tasma modellerinin özellikleri ve anatomik etkileri detaylı karşılaştırılmıştır:
| Tasma Tipi | Basınç Dağılım Bölgesi | Kontrol Seviyesi | Sağlık ve Güvenlik Riski | En Uygun Olduğu Köpek Profili |
| Ergonomik Y-Tipi Göğüs Tasması | Göğüs kemiği, omurga ve göğüs kafesi | Yüksek | Çok Düşük (Anatomik destekli) | Tüm ırklar, yavrular, çekiştiren ve basık burunlu köpekler |
| Klasik Boyun Tasması | Servikal omurga ve trakea bölgesi | Orta | Orta – Yüksek (Çekme durumunda) | Yürüyüş eğitimi tammalanmış, sakin ve büyük ırklar |
| Önden Bağlantılı Göğüs Tasması | Göğüs önü ve omuz eklemleri | Çok Yüksek | Düşük | Çekiştirme alışkanlığı olan, güçlü ve iri ırklar |
| Martingale Tasma | Üst boyun çevresi (Eşit daralma) | Yüksek | Orta | Kafası boyun genişliğinden dar olan uzun ince ırklar |
| Metal/Pivolu Boğma Tasma | Doğrudan boyun yumuşak dokusu | Yanıltıcı / Sert | Çok Yüksek (Tıbbi açıdan önerilmez) | Davranış uzmanı gözetimi dışı kullanımı sakıncalıdır |
Köpeğin Yaşına, Irkına ve Anatomisine Göre En İdeal ve Sağlıklı Tasma Seçimi
Her köpeğin anatomik yapısı, kas kütlesi ve kemik gelişimi birbirinden farklıdır. Köpek sahipleri bu hususları göz önüne alarak köpeği için en ideal ve sağlıklı tasma çeşidini bulabilirler. Aynı zamanda kendi kullanım kolaylığınızı da düşünerek seçim yapabilirsiniz. Bu nedenle tek bir tasma tipinin tüm köpekler için mükemmel olduğunu söylemek biyolojik olarak doğru değildir. Yine de köpeğinizin anatomik yapısı en ideal tasma çeşidini size söyleyecektir.
Tasma seçiminde köpeğin biyolojik evresi ve ırksal yatkınlıkları temel yönlendirici faktörler olmalıdır. Birinci olarak bakacağınız kriter; Köpeğin anatomisine uygun mu?’ olmalıdır.
Aşağıda köpeğin fiziksel ve biyolojik durumuna göre yapılan özel tasma seçim kriterleri listelenmiştir:
- Brakisefalik (Basık Burunlu) Irklar: Pug, French Bulldog, English Bulldog ve Shih Tzu gibi ırklarda solunum yolu darlığı riski yüksek olduğundan boyun tasması kullanımı kesinlikle engellenmeli, yalnızca Y-tipi göğüs tasması tercih edilmelidir.
- Hassas ve Narin Boyunlu Irklar: Toy Poodle, Chihuahua ve Maltese Terrier gibi toy ırklarda trakea kıkırdakları son derece narindir. Boyun tasmasındaki en ufak ani yüklenme soluk borusu çökmesine yol açacağından göğüs tasması zorunludur.
- Yavru Köpekler (Gelişim Çağı): Kas ve kemik dokusu henüz gelişimini tamamlamamış olan yavrularda hafif, yumuşak dokulu ve vücudun büyümesine paralel olarak genişletilebilen H veya Y göğüs tasmaları seçilmelidir.
- İri ve Kaslı İş Köpekleri: German Shepherd, Rottweiler ve Cane Corso gibi güçlü ırklarda, dayanıklı naylon veya deri malzemeden üretilmiş, yüksek mukavemetli çelik tokalara sahip geniş göğüs tasmaları tercih edilmelidir.
Köpek Tasması Ölçüsü Nasıl Alınır? (Sıfır Hata Yöntemi)
Köpeğiniz için en ideal ve sağlıklı tasma çeşidini seçtiniz ancak tasma boyunu nasıl ölçeceğinizi bilmiyorsanız kullanım kolaylığını da sağlayamamış olursunuz. Doğru tasma ölçüsü almak için bazı ipuçları vardır. Yanlış boyutta alınan bir tasma; köpeğin vücudunu sıkarak kan dolaşımını engelleyebilir, deride sürtünmeye bağlı lezyonlar oluşturabilir veya bol gelmesi durumunda köpeğin tasmasından kurtularak kaçmasına sebep olabilir. Bu yüzden doğru şekilde tasma bağlama adımını iyi kavramalısınız.
Tasma satın almadan önce köpeğinizin beden ölçülerini mezura yardımıyla doğru noktalardan almanız şarttır. Böylece tasmanın büyük ya da küçük gelmek gibi bir durumu söz konusu olmayacaktır.
Aşağıda sıfır hata ile köpek tasma ölçüsü alma adımları listelenmiştir:
- Boyun Çevresi Ölçümü: Mezurayı köpeğin boynunun en geniş kısmına (omuz birleşim noktasına yakın) yerleştirin. Ölçümü aldıktan sonra mezura ile deri arasına iki parmağınızı yerleştirin.
- İki Parmak Kuralının Uygulanması: Tasma boyuna takıldığında, tasma ile boyun arasında tam olarak iki yetişkin parmağının (küçük ırklarda tek parmak) rahatça girebileceği bir boşluk kalmalıdır.
- Göğüs Çevresi Ölçümü: Mezurayı köpeğin ön bacaklarının hemen arkasından, göğüs kafesinin en geniş ve derin olduğu noktadan dolaştırarak ölçün.
- Boşluk Payı Ekleme: Göğüs tasması ölçüsüne hareket özgürlüğü ve tüy yoğunluğu göz önüne alınarak 2-3 cm kadar esneme payı ilave edilmelidir.
Tasma Materyali Seçimi: Hangi Malzeme Daha Sağlıklı?
Tasmanın yapıldığı hammaddenin kalitesi, derinin hava alması ve alerjik reaksiyonların önlenmesi açısından büyük önem taşır. Köpekle temas eden her maddenin uzun vadede açacağı bazı hasarlar olabilir. Kalitesiz plastik ve azo boyar madde içeren tasmalar kontak dermatite ve tüy dökülmelerine yol açabilir. Bunu önüne geçmek için mutlaka kaliteli ve zarar vermeyen malzemelerden üretilen ürünler tercih edilmelidir.
Kullanılacak alanın nem durumu ve köpeğin tüy yapısı materyal seçiminde göz önünde bulundurulmalıdır. Böylece daha iyi bir seçim yapılmış olacaktır. Köpeğe en ideal tasma seçimi yaparken göz önüne alınması gereken ırk faktörü ve fizyolojik özellikler burada da yine karşımıza çıkıyor.
Aşağıda tasma üretiminde kullanılan temel materyaller ve sağlık etkileri listelenmiştir:
- Dokuma Naylon ve Polyester: Hafif, yıkanabilir ve oldukça dayanıklıdır. Ancak sert kenarlı naylonlar hassas derili köpeklerde koltuk altı ve göğüs bölgesinde sürtünme tahrişine yol açabilir.
- Neopren Destekli Dolgulu Tasmalar: İç yüzeyi yumuşak neopren kumaşla kaplanmış tasmalar, baskıyı emer, sürtünmeyi sıfıra indirir ve su tutmaz yapısıyla deri sağlığını korur.
- Hakiki Deri Tasmalar: Doğal bir malzeme olduğu için alerji riski düşüktür, derinin nefes almasını sağlar ve zamanla köpeğin vücut şeklini alır. Ancak ıslak kaldığında bakımı yapılmazsa bakteri üretebilir.
- Biyo-Than (Biothane) Malzeme: Su geçirmeyen, koku yapmayan, bakteri üretmeyen ve son derece yüksek çekme mukavemetine sahip sentetik bir malzemedir. Çamurlu ve sulu açık alan yürüyüşleri için idealdir.
Ne Zaman Veteriner Hekim veya Davranış Uzmanına Başvurulmalıdır?
Tasma seçimi ve kullanımı sırasında gözlemlenen bazı fizyolojik ve davranışsal semptomlar, altında yatan medikal veya biyomekanik sorunların habercisi olabilir. Köpeğiniz tasmayı reddediyor ve aşırı tepki veriyorsa bir uzmana danışmanızda fayda var. Uzun zaman tasmayı reddederse boynunda ve fizyolojisinde hasar meydana gelebilir. Yanlış ekipman kullanımında ısrar edilmesi kronik doku hasarlarına yol açabilir.
Böyle durumlarla karşılaşıldığında uzman bir veteriner hekimden veya profesyonel köpek eğitmeninden destek alınması zorunludur.
Aşağıda profesyonel destek gerektiren klinik ve davranışsal durumlar listelenmiştir:
- Yürüyüş esnasında veya sonrasında köpekte öksürme, öğürme ve hırıltılı nefes alma durumunun gözlemlenmesi.
- Tasmanın temas ettiği boyun, göğüs veya koltuk altı bölgelerinde kızarıklık, yara, tüy dökülmesi ve dermatitis lezyonlarının gelişmesi.
- Köpeğin tasma takıldığında hareket etmeyi reddetmesi, kilitlenip kalması veya belirgin topallama sergilemesi.
- Kontrol edilemeyen aşırı çekiştirme davranışına bağlı olarak sahibinin veya köpeğin fiziksel zarar görme riski.
Köpeğin servikal omurga sağlığının, solunum yollarının ve kas-iskelet sisteminin bütüncül muayenesi uzman veteriner hekim klinik değerlendirmesi gerektirir. Böylece tasmaya nasıl devam edeceğinizi ya da tasma seçiminizi teyit etmiş olursunuz.
Köpekler İçin En İdeal Sağlıklı Tasma Nasıl Seçilir Hakkında Sık Sorulan Sorular
Yavru Köpekler İçin Boyun Tasması mı Yoksa Göğüs Tasması mı Tercih Edilmelidir?
Yavru köpeklerde kemik, kıkırdak ve kas dokusu henüz gelişim aşamasında olduğu için göğüs tasması tercih edilmelidir. Yavru köpekler yürüyüş disiplinini henüz kazanmadıklarından sıkça çekiştirme yaparlar. Boyun tasması bu aşamada hassas trakea kıkırdaklarına zarar verebilir. Bu nedenle gelişimi destekleyen hafif ve Y-tipi göğüs tasmaları ilk aşamada en sağlıklı seçenektir. Köpek sahipleri buna göre tasma terchini yapabilirler.
Göğüs Tasması Köpeğin Omuz Yapısını Bozar mı?
Doğru tasarlanmış bir Y-tipi veya H-tipi ergonomik göğüs tasması köpeğin omuz yapısını bozmaz. Ancak front-range veya omza yatay olarak oturan (Norveç tipi) tasmalar, kürek kemiklerinin (scapula) serbest hareketini engelleyerek uzun vadede yürüyüş bozukluklarına neden olabilir. Seçilen göğüs tasmasının omuz eklemlerini açıkta bıraktığından emin olunmalıdır.
Köpeğim Yürürken Çok Çekiştiriyor, Hangi Tasmayı Kullanmalıyım?
Aşırı çekiştiren köpeklerde doğrudan boyun tasması kullanmak trakea hasarına yol açar. Bu köpekler için en ideal seçenek, önden göğüs bağlantı halkası bulunan (no-pull) göğüs tasmalarıdır. Kullanımı oldukça sağlıklıdır ve tehlike riski de yok denecek kadar azdır. Köpek çektiğinde kuvvet öne doğru yönlendiği için köpeğin gövdesi otomatik olarak size döner ve çekiştirme mekanik olarak engellenmiş olur.
İki Parmak Kuralı Nedir ve Nasıl Uygulanır?
İki parmak kuralı, boyun tasmasının köpeği sıkmayacak veya boynundan çıkmayacak ideal bollukta olmasını sağlayan güvenlik standardıdır. Köpeğinize tasma takma konusunda şüphe yaşıyorsanız bunu uygulayabilirsiniz.Tasma köpeğin boynuna takıldıktan sonra, kayış ile boyun derisi arasına iki yetişkin parmağının rahatça girebilmesi gerekir. Eğer parmaklar girmiyorsa tasma çok sıkı, iki parmaktan fazla boşluk kalıyorsa çok bol demektir.
Basık Burunlu (Brakisefalik) Köpeklerde Boyun Tasması Kullanılabilir mi?
Hayır, Pug, French Bulldog ve Pekingese gibi basık burunlu ırklarda boyun tasması kullanımı tıbbi açıdan önerilmez. Bu ırkların hava yolları anatomik olarak dar olduğu için boyuna uygulanacak en ufak bir basınç ciddi solunum krizlerine, trakea kollapsına ve kafa içi basınç artışına yol açabilir. Bu ırklarda daima göğüs tasması tercih edilmelidir. Bu hususa çok dikkat ederek buna göre bir tasma tercih etmeniz gerekir.
Deri Tasma mı Yoksa Naylon Tasma mı Daha Sağlıklıdır?
Her iki materyalin de farklı avantajları bulunur. Hakiki deri tasmalar doğal yapısı sayesinde alerji yapmaz ve deri sağlığını korur, ancak ıslandığında bakım gerektirir. Düzenli olarak bakımı sağlanmalıdır. Naylon tasmalar ise hafif ve yıkanabilirdir ancak kenarları sertse sürtünmeye bağlı tüy kopmalarına yol açabilir. Deriye de zarar verebilir. Bazı köpeklerde ise alerji de yapabilir. İç yüzeyi neopren dolgulu naylon veya kaliteli hakiki deri tasmalar en sağlıklı seçeneklerdir.
Evin İçinde Köpeğin Üzerinde Tasma Kalmalı mıdır?
Evin içinde köpeğin üzerinde ağır göğüs tasmalarının veya kontrol tasmalarının sürekli kalması önerilmez. Tasmayı sadece dışarı çıkarken güvenlik için kulalnıp eve girdiğinizde çıkarmalısınız.Evde kullanılmaya devam eden tasmalar derinin hava almasını engeller ve tüy dökülmelerine yol açar. Ancak acil durumlar ve kaybolma riskine karşı ev içerisinde üzerinde kimlik bilgileri yer alan son derece hafif, gevşek bir kumaş/naylon boyun tasması bulundurulabilir.
Otomatik (Uzayan) Tasmalar Sağlıklı ve Güvenli midir?
Uzayan (Flexi) tasmalar, kontrolü zorlaştırdığı ve ani durdurmalarda köpeğin omurgasına şok etkisi yarattığı için yoğun şehir ortamında güvenli kabul edilmez. İp mekanizmasının aniden kilitlenmesi veya köpeğin hızla koşup ipin sonuna ulaşması servikal travmalara neden olabilir. Bu tasmalar sadece geniş, tehlikesiz ve açık arazilerde veteriner/eğitmen kontrolünde kullanılmalıdır.
Tasma Köpeğimde Öksürüğe Neden Oluyorsa Ne Yapmalıyım?
Yürüyüş sırasında veya sonrasında köpeğiniz öksürüyorsa, bu durum tasmanın soluk borusuna (trakea) baskı yaptığının veya trakea hassasiyetinin net bir göstergesidir. Bu belirtiyi hemen dikkate alın ve tasmayı kontrol edin. Boyun tasması kullanıyorsanız derhal kullanımı bırakmalı ve ergonomik bir göğüs tasmasına geçmelisiniz. Öksürük devam ederse trakea kollapsı yönünden veteriner hekime başvurmalısınız.
Köpek Tasması Ne Sıklıkla Temizlenmelidir?
Tasmalar köpeğin derisiyle sürekli temas halinde olduğu için bakteri, mantar ve kir birikimine müsaittir. Bu yüzden hijyenine oldukça özen göstermeniz gerekir. Düzenli şekilde temizliğini yapabilirsiniz. Kumaş ve naylon tasmalar ayda en az bir kez ılık sabunlu suda yıkanmalı, deri tasmalar ise nemli bezle silinip özel deri bakım kremleri ile nemlendirilmelidir. Islak ve nemli kalan tasmalar kurutulmadan köpeğe takılmamalıdır.
Gece Yürüyüşleri İçin Nasıl Bir Tasma Seçilmelidir?
Gece yürüyüşlerinde araç sürücülerinin ve çevrenin köpeği kolayca fark edebilmesi için üzerinde reflektörlü (yansıtıcı) şeritler bulunan veya LED ışıklı tasmalar tercih edilmelidir. Bu sizin ve köpeğinizin güvenliği için oldukça önemlidir. Bu özellik, olası trafik kazalarının önüne geçilmesi açısından hayati bir güvenlik unsurudur.
Köpek Tasmaya Nasıl Alıştırılır?
Yavru veya yetişkin bir köpeği tasmaya alıştırırken pozitif pekiştirme yöntemi kullanılmalıdır. Böylece kısa sürede tasmaya alışması sağlanabilir. Tasma önce eve konularak koklamasına izin verilmeli, ardından kısa sürelerle takılıp lezzetli ödül mamaları ile eşleştirilmelidir. Birkaç denemeden sonra köpeğiniz tasmayla ödülü pekiştirecektir. Tasma takılıyken köpeği çekiştirmek yerine sakin kaldığı anlar ödüllendirilerek olumlu bir bağ kurulmalıdır.